Wersja kontrastowa

Realizowane - Wydział Polonistyki

Realizowane

Archiwum Oficyny Poetów i Malarzy – kontynuacja

  • Kierownik projektu: Prof. dr hab. Janusz Gruchała
  • Czas trwania: 10.05.2024 - 10.05.2029
  • Agencja finansująca: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
  • Rodzaj konkursu: NPRH 12 - Dziedzictwo narodowe
  • Miejsce: Katedra Edytorstwa i Nauk Pomocniczych

Poprzedni projekt doprowadził do uporządkowania i opisania archiwum, które zostało zapisane w testamencie uniwersytetowi jagiellońskiemu przez p. Krystynę bednarczykową, współtwórczynię i długoletnią (wraz z mężem czesławem) właścicielkę oficyny poetów i malarzy w londynie. Archiwum oficyny poetów i malarzy jest dostępne dla studentów i badaczy, a cenna korespondencja państwa bednarczyków z kilkoma czołowymi współpracownikami oficyny oraz wykaz publikacji oficyny zostały opracowane i wydane drukiem. Celem niniejszego projektu jest kontynuacja prac nad edycjami naukowymi korespondencji, a także stworzenie kompendium wiedzy o oficynie poetów i malarzy w postaci portalu internetowego obejmującego szczegółowe kalendarium oficyny poetów i malarzy, wybór materiałów archiwalnych oraz słownik biograficzny współpracowników oficyny.edycje udostępnią listy ważnych autorów publikowanych przez opim; ich twórczość ma znaczenie dla dziejów literatury polskiej na emigracji.

Artystyczno-badawcze praktyki produkcji wiedzy

  • Kierowniczka projektu: mgr Anna Majewska
  • Czas trwania: 22.06.2023 - 21.06.2027
  • Agencja finansująca: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
  • Rodzaj konkursu: Perły Nauki 1
  • Miejsce: Katedra Teatru i Dramatu

W ostatnich latach w Polsce wzrasta zainteresowanie praktykami produkcji wiedzy, które, wykraczając poza podziały dyscyplinarne, dostarczają nowych, inspirujących metod pracy twórczej i pozwalają przemyśleć status wiedzy we współczesnej kulturze. Najnowsze działania artystyczno-badawcze są jednak najczęściej rozwijane poza dużymi instytucjami sztuki i nauki ze względu na wysoki poziom ich specjalizacji oraz tendencję do izolowania naukowców i artystów w obrębie poszczególnych dyscyplin. W dodatku sposoby prezentacji efektów tych działań są często niekonwencjonalne, co wynika z ich transdyscyplinarnego charakteru. Wpływa to na ograniczenie możliwości finansowania praktyk artystyczno-badawczych z funduszy publicznych przeznaczanych zwykle na produkcję dzieł artystycznych i publikacji naukowych w tradycyjnej formie. Chociaż coraz więcej osób wywodzących się z różnych dyscyplin eksperymentuje z tymi praktykami, to nie otrzymują one finansowego i organizacyjnego wsparcia, a namysł nad wytwarzanymi przez nie metodami tworzenia wiedzy pozostaje na marginesie dominującego dyskursu. Mój projekt badawczy powstaje w odpowiedzi na te problemy. Jego celem będzie współtworzenie i upowszechnianie w Polsce praktyk produkcji wiedzy sytuujących się pomiędzy sztuką, nauką i innymi dziedzinami aktywności społecznej, a także teoretycznego namysłu nad nimi. Przedmiotem moich badań będą więc zarówno praktyki badawczo-artystyczne, jak i poświęcony im dyskurs teoretyczny. Ze względu na to, że w Polsce praktyki te są marginalizowane w obszarze kultury, a teoretyczna refleksja na ich temat dopiero powstaje, podejmę działania, które wzbogacą istniejące pole metodologiczne i stworzą podstawy dla dalszego rozwoju artystyczno-badawczych praktyk produkcji wiedzy oraz namysłu nad nimi. W pierwszej części projektu dokonam rekonstrukcji zachodniego dyskursu na ich temat, a także stworzę mapę podejmowanych w Polsce działań o tym charakterze. Proces mapowania polskich praktyk artystycznobadawczych będzie obejmował zarówno udział w publicznych prezentacjach efektów pracy ich twórców, jak i przeprowadzenie z nimi rozmów. W kolejnych etapach projektu będę kontynuować i pogłębiać badania w perspektywie autoetnograficznej oraz w szerszym ujęciu filozoficznym i humanistycznym. W tym celu dołączę do wybranych procesów pracy artystyczno-badawczej (a jeden z nich zainicjuję), aby z usytuowanej perspektywy przeanalizować metody i strategie tworzenia wiedzy wypracowywane w ich ramach. Jednocześnie będę śledzić powstający na bieżąco dyskurs na temat przedmiotu moich badań, sytuując go w kontekście nowohumanistycznego namysłu nad statusem wiedzy we współczesnej kulturze. Wreszcie, chcę podjąć refleksję na temat perspektyw na przyszłość i potencjalnej sprawczości artystyczno-badawczych praktyk produkcji wiedzy. Wyniki mojej pracy będę na bieżąco upowszechniać, co sprawi, że projekt przyczyni się do dalszego rozwoju praktyk badawczo-artystycznych i namysłu nad nimi w Polsce.

Bystanding and the Holocaust in Europe. Experiences, Remifications and Representations, 1933 to the present

The Holocaust was a social process driven not only by the Nazi regime and a few hundred thousand perpetrators but also by the more or less active involvement of the non-Jewish majority populations in Germany and the occupied countries. To this day, the role of so-called bystanders in this process remains unclear and contested. After decades of Holocaust scholarship focusing first on the perpetrators and subsequently on the victims’ perspective, the overall role, (in)actions and experiences of bystanders remain to be explored systematically. The Balzan Bystanding Project at Bielefeld University undertakes the first comprehensive analysis of the perceptions and actions of bystanders based on the systematic exploration of a large sample of published and unpublished diaries written by Jews and non-Jews in Germany, Austria, Poland, the Netherlands, France, Switzerland, the UK and the US; we aspire to collect and examine at least 50 Jewish and 50 non-Jewish diaries from each country. Other ego-documents, especially surrounding evidence such as letters and memoirs, will also be considered. The point of departure is, on the one hand, the socio-cultural turn in Holocaust Studies, and, on the other, the curious blend of clear sense and profound uncertainty in our current understanding of the relevance of bystanding – in the Holocaust and other state-sanctioned contexts of violence. In the context of our research we understand bystanders/bystanding not as a fixed category but as a heuristic device to explore the gigantic social landscape in which the Holocaust unfolded amidst millions of individual and collective acts of neglect – and as many ways of involvement. Bystanding is not a static role but a dynamic, relational and context-driven subjective position. Such conceptualization of bystanding captures a hybrid spectrum between active and passive participation, indirect and direct involvement. The project team explores systematically how Jewish contemporaries viewed the surrounding non-Jewish societies; how non-Jewish contemporaries wrote about the persecution and murder of Jews; and – with regards to the Nazi occupied countries – also how non-Jewish diarists reflected on the German occupation and the consequences not only for their Jewish compatriots but also of themselves, their families and immediate surroundings. Such a comparative and transnational analysis of a large sample of diaries will lead to a clearer understanding of the causes, consequences and relevance of the non-Jewish majority population’s behavior in the Holocaust. The aim is ultimately to transform the way scholars and public historians explore bystanding in genocide, in general, and how we deal with ego-documents from such contexts, in particular.

Carmina Burana – przekład na język polski wraz z opracowaniem i wstępem krytycznym

  • Kierowniczka projektu: Dr Lidia Grzybowska
  • Czas trwania: 10.02.2023 - 9.02.2027
  • Agencja finansująca: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
  • Rodzaj konkursu: NPRH 11 - Uniwersalia 2.2
  • Miejsce: Katedra Historii Literatury Staropolskiej

Niniejszy projekt ma na celu edycję krytyczną tekstu i przekład wraz z rozbudowanym aparatem naukowym filologiczno-bibliograficznym (przypisy do tekstu oryginalnego, do tłumaczenia, do tekstu utworu, a także wstęp będący monografią uwzględniającą kontekst historyczny, kulturowy, społeczny oraz przedstawiający oryginalne tropy interpretacyjne dzieła) jednego z najważniejszych zbiorów poezji średniowiecznej, czyli Carmina Burana. Do tej pory nie ukazało się żadne polskie wydanie krytyczne ani żaden polski przekład tej kolekcji, a jest ona jednym z najbardziej interesujących przykładów europejskiej literatury średniowiecznej.

Ekologie reprezentacji - dyskursy wizualne Żydów w międzywojennych dowcipach rysunkowych

  • Kierowniczka projektu: mgr Aleksandra Helena Guja
  • Czas trwania: 29.01.2025 - 28.01.2027
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: PRELUDIUM-23
  • Miejsce: Wydział Polonistyki

CELE PROJEKTU
Celem projektu jest analiza dowcipów rysunkowych przedstawiających żydów, publikowanych w polskich i jidyszowych czasopismach satyrycznych z okresu międzywojennego. W wielokulturowej ii rzeczypospolitej, społeczność żydowska należała do największych mniejszości narodowych. Była ona zróżnicowana wewnętrznie pod kątem językowym, politycznym i kulturowym, choć w dyskursie antysemickim przedstawiano ją często jako grupę homogeniczną. Konflikty i napięcia na tle narodowościowym i etnicznym były stałym elementem ówczesnej rzeczywistości. Znajdowały swoje odzwierciedlenie w prasie, w tym w pismach humorystycznych. Wizualne reprezentacje żydów obecne w prasie satyrycznej stały się miejscem reprodukcji i powstawania kodów rasowych określających przynależność etniczną poprzez fizjonomię, ubranie, symbole itp. W projekcie proponuję przyjęcie autorskiej perspektywy, w której wspomniane kody wizualne analizowane są w ramach tzw. Ekologii reprezentacji, w jakich powstają. Ekologie rozumiem tutaj jako środowiska twórców i czasopism, które charakteryzują się własnymi systemami odniesień, tradycji i poglądów. Można je podzielić roboczo na antysemickie, liberalno-zasymilowane i jidyszowe. Zakładam, że kody wizualne odwołujące się do żydowskości mogą zmienić swój charakter na neutralny lub uprzedmiotawiający, kiedy są przeniesione z jednej ekologii do drugiej. Chcę zbadać przy pomocy jakich kodów kreowane były wizerunki żydów, do jakich stereotypów i wizji żydowskości się odnosiły, jakie rodzaje wizerunków dominowały w różnych ekologiach i jak się zmieniał ich wydźwięk kiedy te same tropy wizualne wykorzystywane były w tytułach o odmiennym ideologicznie charakterze.
SPODZIEWANE REZULTATY
Oczekiwanym rezultatem projektu jest zidentyfikowanie i opisanie ekologii reprezentacji istniejących w międzywojennej polsce na podstawie wybranych roczników czasopism w języku polskim i jidysz (m.in. „mucha”, „szopka”, „cyrulik warszawski”, „szpilki”, „szabeskurier”, „der blofer”, „der mekhabel”, „der szajgec”). Projekt obejmuje również zbadanie norm etnicznego humoru rysunkowego, w tym odpowiedzi na pytanie jakie czynniki decydują o tym, że wizerunek staje się antysemicki. Do analizy źródeł wykorzystam badania ilościowe oraz analizę dyskursu wizualnego. W tym procesie będę korzystać z narzędzi cyfrowych (program maxqda), które pozwolą na zakodowanie danych i przedstawienie analizy statystycznej podsumowującej częstotliwość występowania różnych typów wizerunków. Udostępnione dane po zakończeniu projektu będą stanowiły punkt wyjścia dla kolejnych badań. Projekt będzie stanowił istotnym wkład w badania nad relacjami polsko-żydowskimi widzianymi przez pryzmat kultury popularnej. Wykorzystam w tym celu mało znane i trudno dostępne źródła w języku jidysz, tak aby pokazać dynamikę kontaktów międzykulturowych z różnych perspektyw. Tym co odróżnia projekt od innych badań nad międzywojennymi rysunkami satyrycznymi, jest jego jest nacisk na wizualny aspekt rysunków satyrycznych (obszar, który nie został jeszcze dokładnie zbadany pod względem reprezentacji etnicznej w polskich czasopismach) oraz wykorzystanie wyłaniającej się koncepcji ekologii reprezentacji. Wnioski z badań realizowanych w trakcie projektu zostaną zaprezentowane w artykułach naukowych publikowanych w renomowanych czasopismach zajmujących się historią i kulturą żydów oraz/lub kulturą wizualną. Przedstawię je także podczas konferencji naukowych w polsce i zagranicą.

Epidemie i wspólnoty w krytycznych teoriach, artystycznych praktykach i spekulatywnych fabulacjach ostatnich dekad

  • Kierowniczka projektu: prof. dr hab. Małgorzata Sugiera
  • Czas trwania: 16.07.2021 – 15.07.2026
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: OPUS-20
  • Miejsce: Katedra Performatyki

Podstawowym celem projektu epidemie i wspólnoty w krytycznych teoriach, artystycznych praktykach i spekulatywnych fabulacjach ostatnich dekad jest podjęcie aktualnego problemu pojawiających co najmniej od początku tego wieku przedstawień ludzkich i więcej-niż-ludzkich wspólnot w obliczu lokalnych i globalnych zagrożeń epidemicznych, a także zmianach koncepcji tych wspólnot po zbierających obfite śmiertelne żniwo epidemiach. To epidemie chorób zakaźnych stały się dziś bowiem tym istotnym czynnikiem, który decydująco wpływa na współczesne i przyszłe życie społeczne i indywidualne, a tym samym na dyskursy naukowe i publiczne (w tych w mediach społecznościowych) oraz praktyki artystyczne: nie tylko powieści i filmy fabularne, lecz także inne gatunki i media z obszaru sztuk performatywnych, seriali i innych formatów telewizyjnych, form (para)dokumentalnych i mockumentarnych oraz gier komputerowych. Nie chodzi przy tym jedynie o opisanie i poddanie analizie tego, jak te gatunki i media popularyzują ustalenia naukowe i przedstawiają zjawiska społeczne. Idzie również o pokazanie aktywnego, performatywnego wpływu praktyk artystycznych na rzeczywistość, którą po części współkształtują, wpływając na społeczne imaginarium i realne zachowania. U podstaw prowadzonych w ramach projektu badań znajduje się zaproponowane przez amerykańskiego antropologa medycy merrilla singera pod koniec ubiegłego wieku rozumienie epidemii jako syndemii. Epidemia przestaje być wtedy zjawiskiem naturalnym czy jedynie statystyczno-medycznym, a staje się dynamicznym, historycznie zmiennym zespołem czynników biologicznych, ściśle powiązanych wzajemnym wpływem z przedstawieniami naukowymi i kulturowymi chorób zakaźnych, ich istoty, sposobu, w jaki się rozprzestrzeniają, śmiertelności, zasad przeciwdziałania etc. Wspólnie z czynnikami geopolitycznymi wywierają one decydujący wpływ na formy życia wspólnot i właściwe dla nich praktyki nie tylko dzisiaj, lecz także w nieodległej przyszłości. Niniejszy projekt skupia swoją uwagę na tym wybranym modelu wzajemnych związków między czynnikami biologicznymi, społecznymi i kulturowymi, jaki przyjęły one w okresie między pojawieniem się hiv/aids na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku a najnowszą pandemią, którą wywołał koronawirus covid-19. To okres nie tylko najmniej dotąd zbadany w literaturze przedmiotu, ale także podejmowany najczęściej z perspektywy najnowszej historii i kolonialnej przeszłości północnej ameryki i wielkiej brytanii. Tymczasem w przypadku tego projektu perspektywę wyznacza najnowsza historia europy, przede wszystkim tej środkowo-wschodniej, z polską na czele. Nie tylko to decyduje jednak o jego innowacyjnej naturze. Wybór ostatnich dekad jako głównego obszaru eksploracji sprawia, że prowadzone badania dotyczą przede wszystkim sieciowych i wiralnych cech transmisji chorób zakaźnych, tak wyraźnych ze względu na zmienność wirusa i jego zdolność do współdziałania z innymi, niezakaźnymi chorobami, których wcześniejsze epidemie nie wykazywały w takim samym stopniu. Zarówno cząstkowa efekty badań, publikowane po trzech planowanych warsztatach, jak i podsumowującą cały projekt publikacja końcowa mają szansę nie tylko zaktualizować typowe dla kultury popularnej przedstawienia pandemii przez uwzględnienie jej najnowszej postaci w epoce mediów społecznych i technologii cyfrowej, lecz także wpisać się w aktualną dyskusję na temat relacji nauk humanistycznych z innymi naukami i wpływu praktyk artystycznych na rzeczywistość społeczną.

Kulturowa i polityczna historia aborcji w Polsce 1956-1993

  • Kierownik projektu: dr hab. Marcin Kościelniak
  • Czas trwania: 3.01.2024 - 2.01.2028
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: OPUS-25
  • Miejsce: Katedra Teatru i Dramatu

7 stycznia 1993 roku polski sejm przyjął „ustawę o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży”. Znosiła ona przyjętą 27 kwietnia 1956 roku „ustawę o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży”, która (wraz z uzupełniającym ją rozporządzeniem ministra z grudnia 1959 roku) wprowadzała zasadę tzw. Aborcji na życzenie. Na mocy prawa z 1993 roku możliwość przerywania ciąży ograniczono do trzech wyjątków: gdy ciąża stanowi zagrożenie zdrowia i życia kobiety, gdy jest wynikiem przestępstwa lub gdy zachodzi uszkodzenie lub wada płodu (ten ostatni wyjątek zniesiony został w 2020 roku orzeczeniem trybunału konstytucyjnego). Kryminalizacja aborcji z tzw. Względów społecznych równała się w praktyce niemal zupełnemu zakazowi przerywania ciąży.
Celem projektu jest konstrukcja historii aborcji w polsce w latach 1956-1993. Konstrukcja ta będzie miała charakter krytyczny: historia aborcji stanie się punktem operacyjnym namysłu nad polityczną i kulturową logiką przemian demokratycznych wiodących od polski ludowej do iii rzeczpospolitej. Pierwszą tezą projektu jest twierdzenie, że ustawowy zakaz aborcji został wprowadzony w 1993 roku jako element transformacji rozumianej przede wszystkim jako zjawisko o charakterze politycznym i kulturowym. Wiążę go z pozycją, jaką przed 1989 rokiem zajął w polskim uniwersum symbolicznym kościół katolicki, a wraz z nim wzorzec tożsamości zbiorowej zdefiniowanej w zespole wartości narodowych i chrześcijańskich. Efektem sięgającego początku lat 70. Zbliżenia środowisk opozycji demokratycznej z kościołem katolickim były konkretne antyaborcyjne inicjatywy programowe, społeczne i prawne, dziś w większości nieznane. Inicjatywy te były częścią szerszego frontu ideowego, którego wyrazem była akceptacja przez wszystkie środowiska opozycyjne roli instytucji kościoła jako strażnika porządku moralnego i symbolicznego. Widziany z tej perspektywy „kompromis aborcyjny” jest częścią obejmującego z górą dwie dekady procesu, który doprowadził do utrwalenia w polsce po 1989 roku ładu społecznego, politycznego i prawnego, który nazywam demokracją nieświecką. Przyjęcie takiego punktu widzenia każe spojrzeć na historię aborcji w polsce – od liberalizacji po praktyczny zakaz – jako proces zachodzący nie tylko w wymiarze prawnym, ale przede wszystkim: politycznym i społeczno-kulturowym. Druga teza projektu mówi o tym, że nie da się zrozumieć logiki polskich przemian demokratycznych bez uwzględnienia partykularnej perspektywy praw kobiet. Z perspektywy praw reprodukcyjnych kobiet problematyczne stają się bowiem fundamentalne tezy dotyczące procesu historycznego, które fundują zbiorową tożsamość, na czele z rozumieniem roku 1989 jako początkiem przemian demokratycznych. W dyskursach środowisk feministycznych, które od maja 1989 roku działały na rzecz praw reprodukcyjnych, prawo do aborcji zostało ściśle powiązane z regułą pełnego rozdziału państwa od kościoła jako fundamentu demokratycznego i świeckiego państwa. Teza ma wymiar nie tylko kulturoznawczy i polityczny, ale także metodologiczny, a dotyczy prowadzonej z perspektywy feministycznej krytyki sposobów ustanawiania historii i konstruowania pamięci zbiorowej.
Założeniem projektu jest konieczność uwzględnienia wymiaru międzynarodowego, ze szczególnym naciskiem na kraje bloku komunistycznego. Ustawodawstwo liberalizujące przerywanie ciąży w większości przypadków przyjęto tam w drugiej połowie lat 50. W ślad za ustawodawstwem sowieckim. Zarazem dalsze – skrajnie różnorodne – losy ustawodawstwa pozwalają pokazać odmienność polityk i kultur krajów bloku wschodniego i ugruntować tezę, że losy ustawodawstwa aborcyjnego po 1989 roku były ściśle powiązane ze zbudowaną w czasach komunizmu pozycją i reputacją instytucji religijnych i z dowartościowaniem „korzeni” religijnych w narodowych projektach tożsamościowych.
Napisana w ten sposób historia aborcji nie będzie wyłącznie historią faktów, decyzji politycznych, aktów prawnych, ale kulturową analizą stojącej u ich podstaw wiedzy (oraz źródeł tej wiedzy) dotyczącej tego, czym jest „polska tożsamość” i „polski naród” jakie zdarzenia składają się na „polską pamięć”, jakie powinny być podstawy aksjologiczne ładu demokratycznego, jakie miejsce zajmują w nim prawa kobiet. Tak skonstruowana historia pozwoli ukazać ustawowy zakaz aborcji w 1993 roku nie tylko jako skutek rozgrywki konkretnych sił politycznych, ale jako element ustanowionego po 1989 roku, ale ukształtowanego we wcześniejszych dekadach uniwersum symbolicznego polskiej wspólnoty.
Finalnym celem projektu badawczego jest napisanie i wydanie dwuczęściowej monografii naukowej. Będzie ona obejmować z jednej strony historię procesu politycznego i kulturowego lat 1956- 1993 wiodącego od liberalizacji ustawy do tzw. Kompromisu aborcyjnego, z drugiej – historię walki kobiet o prawo do aborcji: najpierw o ustanowienie prawa, potem o jego utrzymanie. Dla obu wątków punktem węzłowym będzie pierwsza połowa roku 1989 jako moment publicznej artykulacji stosunku różnych środowisk do zagadnienia aborcji w przededniu przemian demokratycznych. W obu przypadkach opowieść organizować będą daty kluczowych wydarzeń historii politycznej i pytanie o to, czy i jakie miejsce zajmowało w nich zagadnienie praw kobiet, w tym praw reprodukcyjnych.

Ludzie nieznaczni: praktyki bezsilnego oporu

Proponowany projekt wyłonił się z bezsilności, która szybko przerosła w zdziwienie: raz jeszcze okazało się, że kultura literacka i wizualna znacznie wyprzedza diagnozy kulturoznawcze, społeczne i antropologiczne. Badania wstępne pozwalają stwierdzić, że z literackich przedstawień bezsilności i pasywności wyłania się figura, którą autorka projektu określa mianem ludzi nieznacznych. Rozumie ich jako tych, którzy pozostają w tle, nie wyróżniają się, w porządku publicznym nie mają znaczenia jako jednostki, są „większością”, na co dzień niemal niezauważalną czy raczej mało istotną dla tych, którzy nimi zarządzają. Ludzie nieznaczni mają poczucie zanurzenia i uwikłania w niekoniecznie sprawiedliwą codzienność. Funkcjonowanie ludzi nieznacznych nie jest jednak bezczynnością czy brakiem działania: to aktywność codzienna, nieefektowna, niekiedy mozolna, często taka, która oceniana jest jako nietwórcza, przeciętna, niecharakterystyczna, nie warta opisu i która zwykle nie jest obiektem zainteresowania i namysłu humanistycznego. Autorka proponuje interpretacje literatury i sztuki ostatnich lat, czerpiąc z nich mikrodiagnozy dotyczące przemian wrażliwości i społecznych scenariuszy emocjonalnych. Jednocześnie, dialogując z tymi tekstami, włącza je do szerszego obiegu humanistyki zaangażowanej i studiów afektywnych oraz wypracowuje nowe metody badawcze, pojęcia i kategorie (jak np. ludzie nieznaczni, praktyki bezsilnej niezgody, sieć pasywnych powiązań). Autorka poddaje analizie wybrane teksty literackie i wizualne ostatniego trzydziestolecia, wybiera je według kryterium problemowego, pracuje metodą case study Interpretacja dotyczy zwłaszcza polskich tekstów kultury, jednak – jako że mowa o bardziej generalnych, symultanicznie zachodzących zjawiskach – istotnymi odniesieniami są też teksty humanistyki światowej, które komentują lokalne formy nieznaczności. Plan i cele zapowiadają się następująco: pierwszy etap pracy polega na charakterystyce figury ludzi nieznacznych i ich doświadczeń – zarówno w odniesieniu do humanistycznej tradycji pisania o „zwykłych, prostych” ludziach, jak i do współczesnych opracowań z zakresu studiów kulturoznawczych, społecznych i antropologicznych. Analiza przypadków pozwoli: 1. ukazać portret zbiorowy bohaterów zmęczonych, marudnych, zirytowanych – grupę negatywnych myślicieli i „praktyków niemocy”, 2. opisać typy ich postaw w dynamicznym kontekście społeczno-antropologicznym i zmiany dokonujące się w sposobach literackiego i wizualnego przedstawiania, 3. zdefiniować kategorię ludzi nieznacznych. Wiąże się to bezpośrednio z drugim etapem badań, problematyką pasywnej aktywności, czyli nieoczywistych form aktywizacji i sprawczości. Gdy pasywność staje się perspektywą poznawczą, ludzie zaczynają inaczej lokować się w przestrzeni, działać według innego rytmu, inaczej odczuwać podziały między tym, co prywatne i publiczne. Trzecim etapem jest badanie tego trybu nieznaczności, który wiąże się ze strategiami celowego uniku. Literatura wskazuje, że nieznaczność bywa formą ucieczki przed niesprzyjającymi warunkami i wypracowuje cały repertuar praktyk wycofania, samoumniejszania, redukcji, odwrotu itd. Czwarty etap badań jest poświęcony praktykom oporu ludzi nieznacznych. Ci, którzy odczuwają deficyt znaczenia, niejednokrotnie decydują się stracić bezpieczną lub przynajmniej określoną pozycję, mimo niesprzyjających warunków szukają sposobu wyrazu. Ostatni etap badań dotyczy tego wymiaru doświadczenia nieznaczności, który wykorzystuje afektywne tryby porażki, godzi się z bezsilnością lub próbuje się pogodzić przy użyciu aktów trudnej manifestacji, zerwania, załamania, zapaści. W takich przypadkach dochodzi do ekspresji odczuć przy użyciu środków uznawanych społecznie za niegodne, zawstydzające, dziwne, żenujące, obrzydliwe lub zasługujące na pogardę. Badania będą realizowane etapami, polegają na interpretacji tekstów literackich i wizualnych, a podstawową metodą pracy jest humanistyka zaangażowana w jej kilku wymiarach: antropologicznym, społeczno-kulturoznawczym i filozoficzno-literackim. Najważniejszymi metodami będą: studia afektywne; koncepcje nowego materializmu; koncepcje myśli słabej; koncepcja Arielli Azoulay, czyli metoda potencjalizowania historii społecznej; innym ważnym odniesieniem są badania nad performansem; wreszcie, projekt czerpie z metod wypracowanych przed studia kobiece i queerowe. Jak pisze Jack Halberstam: „Wszyscy przegrani są dziedzicami tych, którzy przegrali przed nimi. Porażka uwielbia towarzystwo”.

Mickiewicziana krakowskie

  • Kierowniczka projektu: Prof. dr hab. Maria Korytowska
  • Czas trwania: 28.02.2023 - 28.02.2028
  • Agencja finansująca: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
  • Rodzaj konkursu: NPRH 11 - Dziedzictwo Narodowe
  • Miejsce: Katedra Komparatystyki Literackiej

Dokonanie pełnej kwerendy mickiewiczianów w krakowskich instytucjach kultury oraz opracowanie naukowe z kontekstami autografów, wydań dzieł, listów, dokumentów osobistych i rodzinnych, artefaktów, korespondencji dotyczącej profesury UJ, dokumentów dotyczących pogrzebu na Wawelu, sposobów upamiętnienia poety. Upowszechnienie wiedzy o ich istnieniu, miejscu przechowywania i charakterze. Udostępnienie online kompletnego opracowania materiału w postaci nteraktywnego polsko- i anglojęzyczne wirtualne muzeum. Wydanie drugiego tomu katalogi "Mickiewicz w Krakowie", opisy i wizerunki mickiewiczianów. Umożliwienie naukowcom z różnych dziedzin prowadzenie badań naukowych na temat mickiewiczianów. Zaproponowanie możliwych tematów, strategii i metodologii badawczych.

Naukowa edycja pism Piotra Skargi. Część 2: Żywoty świętych, pisma polemiczne i katechetyczne

  • Kierowniczka projektu: Dr hab. Magdalena Komorowska
  • Czas trwania: 30.03.2022 - 30.03.2027
  • Agencja finansująca: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
  • Rodzaj konkursu: NPRH 9 - Dziedzictwo narodowe
  • Miejsce: Katedra Edytorstwa i Nauk Pomocniczych

Celem projektu jest opracowanie edycji krytycznej pism Piotra Skargi oraz udostępnienie jej w formie wydania drukowanego i edycji elektronicznej. Znacząco ułatwi to badaczom i wszystkim zainteresowanym dostęp do twórczości wybitnego kaznodziei oraz umożliwi pełną i wszechstronną refleksję naukową na jej temat. Piotr Skarga (1536-1612), jezuita i nadworny kaznodzieja Zygmunta III Wazy, był jednym z filarów odnowy Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Stosunkowo rzadko pamięta się jednak, że to także płodny i chętnie czytany przez współczesnych pisarz. Pomimo niekwestionowanego znaczenia zarówno działalności Skargi (duszpasterskiej, politycznej, charytatywnej), jak i jego twórczości w formowaniu potrydenckiej pobożności i kultury, jego bogata spuścizna pisarska jest obecna w dyskursie naukowym (literaturoznawczym i historycznym) tylko w niewielkim stopniu. Warto zwrócić uwagę, że jedyny szerzej znany i analizowany utwór Skargi, czyli Kazania sejmowe, to zaledwie osiem z około dwustu mów ogłoszonych przez niego drukiem. Jedną z przyczyn, dla których twórczość Skargi pozostaje bliżej nieznana, jest brak rzetelnych naukowych wydań jego tekstów. Wystarczy przywołać tu Żywoty świętych, będące prawdopodobnie najważniejszym z historycznoliterackiego punktu widzenia dziełem jezuity: dostępne są jedynie w edycjach z epoki (drukowanych szwabachą) lub w popularnych opracowaniach zawierających tylko fragmenty i opartych na niejasnych podstawach tekstowych, co znacznie utrudnia ich analizowanie i cytowanie.

Performatywne strategie kreacji wizerunku sztuki neoawangardowej i osobowości artysty, oraz ich recepcja – na przykładzie Jerzego Grotowskiego

  • Kierownik projektu: prof. dr hab. Dariusz Kosiński
  • Czas trwania: 3.02.2025 - 2.02.2029
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: OPUS-27
  • Miejsce: Instytut Glottodydaktyki Polonistycznej

Jerzy grotowski (1933–1999) należał do najważniejszych artystów teatru drugiej połowy xx wieku i jest do dziś uznawany za eksperymentatora, który dokonał zasadniczych przemian w tej dziedzinie sztuki. Paradoksalnie, swoją międzynarodową, niemal globalną rozpoznawalność zawdzięczał nie tyle przedstawieniom, które wyreżyserował (poza polską prezentowano tylko trzy, wszystkie dla stosunkowo niewielkich grup widzów), ile swoim tekstom i książkom, oraz wystąpieniom – zarówno na żywo, jak i przekazywanym za pośrednictwem różnorodnych mediów. Rewolucjonizując teatr w latach sześćdziesiątych, opuszczając go w roku 1970, a następnie tworząc własną odmianę performansu artystycznego, grotowski konsekwentnie prowadził proces twórczy, którego wytworem był zmienny wizerunek i jego jako artysty, i sztuki, którą uprawiał. To właśnie dzięki temu mógł kontynuować swoje poszukiwania i zapewnić konieczne do tego wsparcie nawet wtedy, gdy już nie tworzył żadnych możliwych do szerokiej prezentacji dzieł. Dowodzi to, że twórczość i osobę jerzego grotowskiego widzieć można jako sztandarowy przykład rozwijanych przez neoawangardową sztukę strategii mających wytworzyć silnie oddziałujący na otoczenie, barwny, złożony i dynamicznie zmienny wizerunek charyzmatycznego i wyjątkowego artysty, będący podstawą szczególnych wyobrażeń na temat sztuki współczesnej. Tak rozumiane, dokonania grotowskiego w obszarze kreacji społecznych wyobrażeń oraz przyciągania i podtrzymywania zbiorowego zainteresowania, stanowią istotny element szczególnego pejzażu sztuki współczesnej, która na wiele sposobów zakłóciła i zniosła podziały na twórcę i dzieło, życie i sztukę. Projekt „performatywne strategie kreacji wizerunku sztuki neoawangardowej i osobowości artysty, oraz ich recepcja – na przykładzie jerzego grotowskiego” ma za zadanie szczegółowe przebadanie i analizę wytworzonych i rozwijanych przez artystę sposobów tworzenia i przekazywania wizerunku, oraz projektowania jego recepcji. Wizerunek ów widziany jest przy tym nie jako „maska” czy narzędzie manipulacji, ale jako typ kreacji wyróżniającej sztukę współczesną i nadającej jej odmienność od innych dziedzin i sposobów życia. Badając to, jak grotowski stwarzał i wystawiał obraz samego siebie w tekstach i książkach, języku, wystąpieniach publicznych, filmie, fotografii, radiu i specjalnie powoływanych, bezprecedensowych wydarzeniach performatywnych, chcemy odsłonić ważne także i dziś aspekty sztuki współczesnej, która częściej niż autonomiczne dzieła, tworzy obraz samej siebie oraz wielowymiarową postać artysty będącego jej podmiotem i obiektem jednocześnie.

Perspektywy dekolonialności. Polski teatr wobec kryzysów migracyjnych po 2015 roku

  • Kierowniczka projektu: mgr Wiktoria Paulina Tabak
  • Czas trwania: 13.02.2025 - 12.02.2027
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: PRELUDIUM-23
  • Miejsce: Wydział Polonistyki

Niniejszy projekt stawia przed sobą dwa cele, które nie są od siebie oddzielone, lecz wzajemnie się oświetlają i przenikają. Po pierwsze: poszerzenie debaty, która toczy się na gruncie polskiej humanistyki mniej więcej od dwóch dekad na temat kolonialnej przeszłości i postkolonialnej kondycji polski o teatralną perspektywę dekolonialną zreinterpretowaną i dostosowaną do specyfiki kulturowej i geopolitycznej polski. Po drugie: umieszczenie w tej ramie teatru i analizę sposobów, w jakie polski teatr odpowiadał na kolejne kryzysy migracyjne, uwzględniając przy tym to, co zmieniło się w strategiach artystycznych, sposobach reprezentowania i opowiadania o uchodźcach pomiędzy „kryzysami” z 2015 i 2021 roku (tymi dotyczącymi nie-europejskich innych) a tym z 2022 roku, gdy schronienia poszukiwali głównie bliscy „biali” sąsiedzi. Teatr traktuję tutaj jako specyficzną i wyjątkową odmianą sfery publicznej: miejsce wytwarzania i zarazem ujawniania ukrytych znaczeń, arenę ścierania się społecznych traum i afektów, ale też jako instytucję żywo reagującą i interweniującą w tkankę społeczno-polityczną. Tak rozumiana teatralność balansuje między fikcją a nie-fikcją. Jest praktyką artystyczną umożliwiającą reorganizację społecznego imaginarium i produkcję wiedzy. Skupienie się na teatrze nie tylko uzupełnia lukę wyraźną lukę w badaniach teatrologicznych, ale również oferuje unikatową perspektywę dekolonialną. Próby ulokowania polski na horyzoncie globalnych przemian kolonialnych i postkolonialnych zazwyczaj kończą się automatycznym umieszczeniem polskiego kontekstu – w zależności od przyjętej perspektywy i badanego momentu – albo bliżej centrum, albo bliżej peryferii, spojrzeniem na polskę albo jak na ofiarę, albo sprawcę przemocy. W moim przekonaniu perspektywę tę należałoby silniej zniuansować i skierować ją w stronę dekolonialną. To, że polska nie uczestniczyła bezpośrednio w zamorskich wyprawach kolonialnych (a przynajmniej – nie na taką skalę, o jaką walczono w latach 30. Ubiegłego wieku) nie oznacza, że nie uczestniczy w teraźniejszych strukturach zdefiniowanych przez kolonialność. Co więcej, uważam że polska – z uwagi na specyfikę swojej skomplikowanej historii – wykształciła coś na kształt kolonialnej wyobraźni, której działanie można zaobserwować, począwszy od 2015 roku, chociażby na przykładzie reakcji na kolejne kryzysy migracyjne. Uruchomiły one bowiem na niespotykaną wcześniej skalę wysyp narracji angażujących kolonialne i postkolonialne strategie narracyjno-wizualne wraz z towarzyszącymi im afektami. Odnaleźć je można zarówno po stronie osób podkreślających cywilizacyjną wyższość polskiego narodu wobec innych (szczególnie tych – nieeuropejskich), jak i tych niejako sojuszniczych z uchodźcami. Dlatego to właśnie 2015 rok wydaje mi się dobrym punktem wyjścia do analizy. W badaniu teatru dostrzegam natomiast potencjał stworzenia unikalnej, pluralistycznej epistemologii opartej na innych, bardziej ucieleśnionych i afektywnych sposobach wytwarzania wiedzy, które można potraktować jako realizację dekolonialnej praxis. W projekcie będę badać spektakle teatralne poruszające wątki uchodźcze zrealizowane w polskim teatrze od 2015 roku (zarówno te współtworzone przez osoby z doświadczeniem uchodźczym, jak i te bez), a także analizujące je recenzje teatralne oraz strategie narracyjne, za pomocą których dyskursywizuje się uchodźców i kryzysy migracyjne w polskich mediach. Planuję również przeprowadzić wywiady z artystami realizującymi projekty poruszające wątki migracji i uchodźstwa. Wobec powyższego w niniejszym projekcie będę poszukiwać odpowiedzi na następujące pytania badawcze: w jaki sposób urasawia się uchodźców w dyskursach obecnych w polskiej sferze publicznej? Czy rasizm ten związany jest głównie z linią koloru, czy (także lub bardziej) z innymi czynnikami? Czy ksenofobiczne postawy wobec uchodźców są warunkowane klasowo? Jeśli tak, to jaki wpływ na ich kształtowanie miała bądź mogła mieć transformacja ustrojowa oraz wprowadzenie do polski kapitalizmu? Do jakich napięć, obecnych w sferze publicznej, odnoszą się artyści podejmujący w swoich pracach wątki związane z kryzysem migracyjnym, a jakie pomijają (i dlaczego)? Za pomocą jakich strategii i narzędzi twórcy teatralni opowiadają o doświadczeniach przymusowej migracji? Jak zmienia się reprezentacja doświadczenia przymusowej migracji, gdy jest tworzona z perspektywy osób, które nie mają takiego doświadczenia, a jak – gdy tworzą ją osoby z doświadczeniem uchodźczym? Jak sposoby obrazowania kryzysów migracyjnych różnią się od siebie – i co na to wpływa? Jak te spektakle funkcjonują w dyskursie krytycznym, jakie są strategie ich dyskursywizowania? I wreszcie – co polska artystyczna perspektywa dekolonialna może wnieść do dyskusji toczących się na ten temat na poziomie globalnym?
Efektem projektu będą przynajmniej dwa artykuły naukowe złożone do publikacji w czasopismach o zasięgu międzynarodowym. Zapowiadam udział w przynajmniej dwóch międzynarodowych konferencjach naukowych i jednej lokalnej. A także – publikację w branżowym czasopiśmie przynajmniej czterech wywiadów z twórcami teatralnymi współtworzącymi projekty poruszające wątki uchodźcze.

Po kryzysie klimatycznym. Nieskalowalne strategie przetrwania w fabulacjach spekulatywnych ostatnich dwóch dekad

  • Kierownik projektu: dr hab. Mateusz Borowski
  • Czas trwania: 18.07.2022- 17.07.2026
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: OPUS-22
  • Miejsce: Katedra Performatyki

Projekt Po kryzysie klimatycznym. Nieskalowalne strategie przetrwania w fabulacjach spekulatywnych ostatnich dwóch dekad jest poświęcony transdyscyplinarnemu badaniu spekulatywnych koncepcji przetrwania w obliczu kryzysu klimatycznego w dziełach literackich, filmowych, sztukach performatywnych, gatunkach dokumentalnych i mockumentalnych, grach komputerowych i mediach społecznościowych. Projekt opiera się na założeniu, że fabulacje spekulatywne, łączące ustalenia rozmaitych dyscyplin naukowych, mają moc problematyzowania celów i efektów strategii przetrwania proponowanych dziś w obliczu pogłębiającego się kryzysu klimatycznego. Z tego punktu widzenia fabulacje spekulatywne traktowane są w ramach niniejszego projektu jako istotne narracje kulturowe, zdolne stwarzać przyszłości alternatywne wobec scenariuszy upadku cywilizacji. Niniejszy projekt stanowi odpowiedź na ogólną mobilizację nauk humanistycznych w obliczu kryzysu klimatycznego i skupia się na kluczowej roli wyobrażonych i fikcyjnych scenariuszy w umacnianiu wartości kulturowych i kształtowaniu przyszłych wspólnot w lokalnych kontekstach. Projekt podejmuje to wyzwanie i opiera się na założeniu wyrażanym przez licznych reprezentantów humanistyki środowiskowej i nauk społecznych że formy możliwego przetrwania w przyszłości należy postrzegać przede wszystkim jako problem kulturowy, w odróżnieniu od tych ujęć, które główny nacisk kładą na globalne rozwiązania technonaukowe i odgórne regulacje prawne. Projekt, konceptualizując kryzys klimatyczny jako kwestię kulturową, bada funkcje fabulacji spekulatywnych w rozmaitych mediach i gatunkach, w obliczu przyszłych zmian klimatycznych oraz ich ekonomicznych, społecznych i politycznych konsekwencji oraz naukowych uwarunkowań. Podejście to ściśle wiąże się z dominującymi dziś w klimatologii poglądami, iż przetrwanie w przyszłości uzależnione będzie od adaptacji i konektywności w lokalnych wspólnotach. Pod tym względem projekt opiera się na założeniu, że praca na rzecz przyszłego przetrwania zależy od indywidualnych i zbiorowych zdolności wyobrażania sobie nie tylko prawdopodobnych konsekwencji wydarzeń rozgrywających się dziś, ale także możliwych alternatyw, niekoniecznie związanych dominującymi ideologiami i procedurami usankcjonowanymi przez eksperymentalną naukę. Główna hipoteza projektu głosi, że nadchodzące przyszłości odnaleźć można w trzech powiązanych imaginariach, które oddziałują na pisane dziś fabulacje spekulatywne: a) mikrobiotyczne symbiozy, b) biotyczne, abiotyczne i technologiczne asamblaże o globalnym zasięgu, nawiązujące do hipotezy Gai, c) kolonizacja kosmosu i poszukiwanie światów możliwych do zasiedlenia. Imaginaria te, zakorzenione w kontrkulturze lat sześćdziesiątych XX wieku, dziś, w obliczu zmian klimatycznych, zyskują ponownie widzialność i znaczenie kulturowe. Zgodnie z tą hipotezą projekt skupia się na strategiach przetrwania w fabulacjach spekulatywnych pierwszych dwóch dekad XXI wieku. Skupiając się na różnych skalach, od mikro, przez planetarną, po kosmiczną, projekt wprowadza pojęcie nieskalowalnych strategii przetrwania, by podkreślić ich przygodny i emergentny charakter oraz ograniczone zastosowanie w lokalnych kontekstach.

Polifoniczność mapy. Mapowanie Moskwy w XVI w. a mapa Antona Wieda (1542, 1555)

  • Kierownik projektu: dr hab. Jakub Krzysztof Niedźwiedź
  • Czas trwania: 1.09.2021 – 31.08.2026
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: OPUS-20
  • Miejsce: Katedra Historii Literatury Staropolskiej

W XVI wieku zmieniał się obraz świata. Działo się to dzięki odkryciom geograficznym i dzięki upowszechnieniu tych odkryć przy pomocy traktatów geograficznych i map. Jednym z obszarów, który został wtedy odkryty i zmapowany, była Wschodnia Europa. Wtedy powstały najstarsze drukowane mapy Rosji, np. narysowana w Wilnie (Litwa) ok. 1542 roku i wydana w 1555.
Mapę narysował niemiecki malarz Anton Wied. Jego głównym informatorem był rosyjski bojar Iwan Lacki, który zbiegł do Wielkiego Księstwa Litewskiego w obawie przed represjami ze strony cara Iwana Groźnego. Lacki przekazał politykom i dowódcom litewskim szereg informacji wojskowych i geograficznych. Politycy ci zatrudnili Wieda do stworzenia mapy, która pierwotnie była im potrzebna do prowadzenia wojny z Rosją. Mapa jest zapisana w dwóch alfabetach: cyrylicą i łacinką. Jest to najstarsza znana mapa drukowana cyrylicą. Mapa przynosi szereg ważnych informacji geograficznych (położenie miast, rzek jezior, mórz), przyrodniczych (jest na niej przedstawione np. polowanie na niedźwiedzia), kulturowych (ukazano np. hodowlę koni przez Tatarów), politycznych i historycznych (przedstawiono m.in. wydarzenia historyczne, jak zwycięstwo Litwinów nad Rosjanami pod Orszą w 1514). Mapa jest rodzajem szesnastowiecznej „encyklopedii” Europy Wschodniej. Nie była jednak ona do tej pory wszechstronnie badana. Wielu rzeczy o niej nie wiemy. Naszym celem jest więc jej całościowa interpretacja i opisanie. Aby jednak możliwe było jej odczytanie, musieliśmy wymyślić, jak to zrobić. Metoda, której chcemy użyć, jest nowa w historii kartografii. Opieramy ją na teorii rosyjskiego filozofa i literaturoznawcy Michaiła Bachtina. Bachtin badał powieści Fiodora Dostojewskiego. Analizując je, zauważył, że w powieści nie ma jednego tylko jednego dominującego przekazu lub stanowiska, lecz tych przekazów jest wiele. Nazwał on te przekazy głosami. Głosy natomiast tworzą polifonię. Wchodzą one ze sobą w dialog, czasami są wobec siebie polemiczne. Zauważyliśmy, że w mapie zwanej mapą Wieda można zauważyć podobną polifonię, jak w powieści analizowanej przez Bachtina. Jest w niej wiele głosów, nadawców i przekazów. Chcielibyśmy przyjrzeć się, jak działa ta wielogłosowość w mapie. Mapa Wieda ma jeszcze jedną cechę – jest to pograniczność. Głosy mapy należą do przedstawicieli różnych grup narodowych, etnicznych, religijnych i społecznych. Taką wieloźródłową mapę nazwaliśmy mapą polifoniczną. Jest to nowe określenie, które chcielibyśmy wprowadzić do badań nad historią kartografii renesansowej. W badaniach weźmie udział 6 badaczy o różnych kompetencjach. Są to historycy kartografii i sztuki, literaturoznawca, filolog klasyczny i filolog wschodniosłowiański oraz paleograf. Projekt będzie więc interdyscyplinarny. Jeśli nasze badania w odniesieniu do mapy Rosji się powiodą, zamierzamy je przetestować również na innych renesansowych mapach.

Polityczny potencjał głosu poetyckiego. Konsekwencje słuchania poezji polskiej w audiowizualnej kulturze XXI wieku

  • Kierowniczka projektu: mgr Katarzyna Ciemiera
  • Czas trwania: 16.01.2024 - 15.06.2027
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: PRELUDIUM-22
  • Miejsce: Wydział Polonistyki

Pojawienie się nowych technologii zapisu i reprodukcji dźwięku w xix i xx wieku poszerzyło zakres jego odziaływania, a w konsekwencji wpłynęło na zmianę sposobów słuchania i słyszenia przez współczesnego człowieka. Szczególnie istotnym rezultatem tych przemian okazała się możliwość akuzmatycznego doświadczenia dźwięku (czyli doświadczenia dźwięku oddzielonego od jego źródła – w postaci audio). Te dynamiczne zmiany nieustannie zachodzące w naszej nowoczesnej audiosferze oddziałują także na sytuację współczesnej literatury, która coraz rzadziej ogranicza się wyłącznie do medium druku; istnieje bowiem również w autorskich realizacjach utrwalanych w formie audio i video. Podstawą dla niniejszych badań była zatem, z jednej strony, obserwacja, że funkcjonowanie literatury we współczesnej kulturze audiowizualnej pociąga za sobą szereg zmian w kwestiach badaniach poetyki tekstu, jak i samego pojmowania ontologii dzieła literackiego. Po drugie, dostrzeżenie, że w zależności od przyjętej perspektywy (np. Haptycznej, audialnej, czy wizualnej), pojęcia, których używamy do interpretacji literatury (jak np. Wspomniane w tym projekcie pojęcia głosu i politycznej sprawczości) zmieniają swoje znaczenie. Projekt „polityczny potencjał głosu poetyckiego. Konsekwencje słuchania poezji polskiej w xxi-wiecznej kulturze audiowizualnej” przedstawia i objaśnia możliwe korelacje pomiędzy poezją polską, głosem i polityczną sprawczością w kulturze audiowizualnej w xxi wieku. Konieczność podjęcia tego rodzaju badań wynika z dwóch powodów. Po pierwsze, badania te, zainspirowane krytycznym podejściem najnowszych badań dźwiękowych (sound studies), proponują wykorzystanie dźwięku jako użytecznego środka do ponownego przemyślenia usankcjonowanych konfiguracji politycznych i sposobów pojmowania politycznej sprawczości. Po drugie z kolei, dostrzegają we współczesnej kulturze, w tym także w recepcji najnowszej poezji, tendencję do przypisywania głosowi metafor politycznej sprawczości, wypaczających jego znaczenie.
Kluczowym celem tych badań jest zatem identyfikacja sposobów, w jaki poetycki dźwięk – a w szczególności głos (rozumiany jako głos zdeponowany w tekście, jak i głos zmysłowy, głos autora czytającego swój tekst) ujawnia swój polityczny potencjał w perspektywie rozumienia politycznej sprawczości głosu w najnowszych studiach nad dźwiękiem (sound studies). Tak zarysowany problem badawczy obejmuje w szczególności trzy zagadnienia badawcze. Po pierwsze, projekt ten bada, jak brzmienie poezji dekonstruuje mechanizmy oddziaływania kapitalistycznych kakofonii. Po drugie, w oparciu o akuzmatyczne teorie głosu, badanie to zgłębia zagadnienie (nie)zaangażowanego głosu innego. Po trzecie wreszcie, analizuje, w jaki sposób głos autorski ujawnia swoją polityczną sprawczość, skupiając się na trzech przypadkach: 1) użycia (czasami niezamierzonego) głosu jako papierka lakmusowego; 2) strategiach „złej lektury” autora; 3) strategiach „ironicznych” realizacji głosowych, niezgodnych z retoryką teksu zapisanego. W ramach eksploracji tak sformułowanego problemu badawczego analizie zostaną poddane wybrane tomiki poetyckie, a także autorskie realizacje poezji zarejestrowane w formie audio i video wydane w ciągu ostatnich 10 lat. W najszerszym ujęciu, zaproponowane w tym projekcie metody badawcze poezji opierają się na powiązaniu uważnego czytania z uważnym słuchaniem, których celem jest interpretacja „audio-tekstowych” napięć, występujących zarówno na poziomie samego tekstu, jak i w różnicy pomiędzy zapisami tekstowymi a ich autorskimi realizacjami. W praktyce oznacza to, że teksty i ich realizacje będą analizowane przy pomocy tradycyjnych metod analizy literackiej, odpowiednio sproblematyzowanych w ramach sound studies, które w przypadku nagrań zostaną wsparte dodatkową prozodyczną analizą wykonaną w programie komputerowym praat. Metodologiczną ramę projektu stanowią rozważania z zakresu sound studies, które w odróżnieniu od wcześniejszych badań dźwiękowych problematyzują dźwięk w jego kontekstach politycznospołecznych oraz podkreślają naturalną współzależność dźwięku i politycznej sprawczości. Przez wzgląd na to, że projekt ten traktuje relacje pomiędzy najnowszą poezją polską, jej dźwiękowym wymiarem i polityczną sprawczością w sposób zintegrowany, uwzględniający sposoby konceptualizacji głosu i dźwięku w najnowszych badaniach dźwiękowych, można oczekiwać, że potencjalnie wpłynie on na komparatystykę literacką, a także na dziedzinę sound studies. Studia dźwiękowe w literaturze porównawczej to stosunkowo nowe podejście z niewielką liczbą specjalistów, z których większość skupiona jest wokół ośrodków badawczych np. W skandynawii, niemczech i francji. Wszelkie badania w tym zakresie, zwłaszcza w odniesieniu do nowego korpusu tekstów, jakim jest poezja polska wydana po 2010 roku, mogą przyciągnąć międzynarodowe zainteresowanie.

Polska proza w angielszczyźnie po 1918 roku z perspektywy historii i socjologii przekładu. Teksty, ludzie, instytucje

  • Kierowniczka projektu: dr Zofia Zuzanna Ziemann
  • Czas trwania: 3.11.2025 - 2.11.2028
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: SONATA-20
  • Miejsce: Centrum Studiów Humanistycznych

Celem projektu jest zbadanie historii angielskich przekładów polskiej prozy literackiej powstałych po 1918 roku, ze szczególnym uwzględnieniem ich twórców i odbiorców – tłumaczy, redaktorów i wydawców, którzy wprowadzali dzieła polskich autorów do krajów anglojęzycznych, oraz czytelników, zarówno profesjonalnych (krytyków literackich i badaczy), jak i niezwiązanych zawodowo z literaturą – a także polskich i zagranicznych instytucji zaangażowanych w ich publikację. W ramach projektu sporządzona zostanie uzupełniająca i weryfikująca dotychczasowe szczątkowe zestawienia baza danych (elektroniczny katalog opisów bibliograficznych) angielskich wydań polskiej prozy (powieść, opowiadanie, esej i reportaż literacki) po 1918 roku (bez względu na datę publikacji oryginału). Jej analiza da obraz najczęściej tłumaczonych autorów, tekstów, gatunków i tematyki, najbardziej aktywnych tłumaczy oraz wydawnictw, które najchętniej publikowały literaturę polską, i pozwoli prześledzić zmiany w tych kategoriach w badanym okresie ponad stu lat – od odzyskania przez polskę niepodległości do dziś. W odniesieniu do wybranych pozycji (najistotniejszych z perspektywy kultur docelowych, tj. Mających największą liczbę wydań i/lub przekładów) przeprowadzone zostaną badania ukierunkowane na historię powstania i publikacji, ze szczególnym uwzględnieniem mecenatu instytucjonalnego (instytucji polskich, emigracyjnych, międzynarodowych, zagranicznych) i roli „czynnika ludzkiego”: tłumaczy, redaktorów, wydawców, ewentualnie innych interesariuszy czy pośredników, np. Agentów literackich czy nieformalnych patronów przedsięwzięć translatorskich. Pozwoli to ustalić, kim byli promotorzy literatury polskiej w obszarze anglojęzycznym po 1918 roku oraz w jakich okolicznościach zlecano/finansowano przekłady. Odpowiedzi dostarczy analiza szerokiej gamy źródeł – od świadectw drukowanych (również w czasopismach), przez materiały archiwalne (korespondencja; dokumenty oficjalne), po wywiady z osobami współcześnie zaangażowanymi w przybliżanie anglojęzycznym czytelnikom twórczości polskich autorów. Analiza tzw. Paratekstów, czyli towarzyszących danemu tekstowi materiałów przedstawiających go czytelnikom (wstęp, posłowie, przypisy, a także okładka książki i wszystkie zawarte na niej informacje) pozwoli również ustalić, z jakich strategii marketingowych i interpretacyjnych korzystano, prezentując i promując przekłady – na przykład na ile akcentowano przynależność tych dzieł i autorów do polskiej tradycji, a na ile konteksty bliższe zagranicznemu czytelnikowi, na przykład porównania do twórców literatur języka angielskiego, innych literatur narodowych i/lub kanonu literatury światowej. Zbadana zostanie również skuteczność tych zabiegów, czyli odbiór angielskich przekładów literatury polskiej w różnych obiegach czytelniczych na przestrzeni dekad. Zgromadzone i poddane analizie zostaną artykuły i recenzje w czasopismach i książkach specjalistycznych, obrazujące odbiór poszczególnych tytułów w kręgach akademickich (wśród zagranicznych badaczy literatury polskiej), recenzje w prasie opiniotwórczej i inne świadectwa odbioru przez profesjonalną krytykę literacką, a także wzmianki w prasie oraz, w odniesieniu do najnowszego okresu, internetowe wypowiedzi czytelników (w tym opinie na amazon czy goodreads), które, ze względu na ilość danych, zostaną przeanalizowane automatycznie przy użyciu specjalnego skryptu komputerowego. W ten sposób będzie można ustalić, jak czytano literaturę polską w przekładzie, jak zmieniał się jej obraz i czy poszczególne tytuły były różnie odbierane w poszczególnych obiegach czytelniczych i w różnych krajach anglojęzycznych (oraz w globalnej angielszczyźnie internetu). Tak pomyślane przekrojowe badania historyczne nad angielskimi przekładami polskiej prozy nie były dotąd prowadzone. Efektem projektu będzie uzyskanie wiedzy o obecności polskiej prozy w krajach anglojęzycznych w szerokim ujęciu historycznym, a także bardziej szczegółowe spojrzenie na wybrane społeczno-polityczne, instytucjonalne i personalne aspekty powstawania przekładów literackich z polskiego na angielski. Rzuci to nowe światło na odnotowywane przez przekładoznawców, polonistów i komparatystów, których spostrzeżenia stanowią jedną z inspiracji projektu, różnice między rodzimym kanonem literatury polskiej a dziełami polskich autorów najlepiej znanymi w krajach anglojęzycznych i obiegu międzynarodowym. Oprócz prezentującej wyniki badań monografii i artykułów publicznie udostępniona zostanie także opracowana na potrzeby projektu baza danych, co znacząco ułatwi dalsze badania nad poszczególnymi nurtami transferu literackiego w xx i xxi wieku, również w perspektywie porównawczej.

Polskie gry wideo? Kultury grania i branża gier w kontekście narodowym

Fraza „polskie gry wideo” zrobiła zawrotną karierę: polscy gracze odczuwają dumę z międzynarodowych sukcesów polskich gier, media wieszczą wielką przyszłość, a politycy, niezależnie od opcji, chętnie podkreślają wagę i znaczenie dla polskiej gospodarki. Wyprodukowana w Polsce gra okazała się prezentem dość dobrym dla prezydenta Stanów Zjednoczonych, premier rządu zapowiada ulgi podatkowe dla twórców gier i stawia branżę za wzór podczas forów ekonomicznych. Światowy sukces polskich gier cieszy nas i napawa słuszną dumą.
Z drugiej jednak strony, gry wideo jako takie są przecież wytworem świata globalnego. Gatunki gier powstają w światowej, anglojęzycznej przestrzeni popkultury, tam też są sprzedawane i konsumowane. Sukcesy gier, uważanych za polskie, dokonują się właśnie w tej międzynarodowej przestrzeni, a setki nagród, którymi obsypano Wiedźmina 3: Dziki gon są dowodem właśnie na to globalne uznanie. Z niego również biorą się kontrowersje, które produkcja wzbudziła ze względu na kwestię reprezentacji rasowej – niezależnie od argumentów dotyczących składu rasowego polskiego społeczeństwa, tę doskonałą grę uznano za przynależną do globalnej kultury grania, argumentując, że w związku z tym powinna spełniać międzynarodowe standardy i reprezentować szerszą, niż tylko polską perspektywę.
Dlatego właśnie chcemy zapytać: co to dokładnie znaczy, że gra jest „polska”? Przecież nawet jeżeli wyprodukowano ją w Polsce, w procesie produkcji biorą udział specjaliści wywodzący się z różnych krajów i środowisk, a niektóre części gry powstają poza granicami – przykładowo, pierwsza gra o wiedźminie Geralcie wykorzystywała silnik stworzony w kanadyjskim studio BioWare. Trudno też na poważnie potraktować kryterium miejsca publikacji czy używanego w grze języka. Współczesne gry oferują dostęp do wielu języków jednocześnie, a ich globalne premiery dokonują się za pomocą dostępnych z każdego miejsca globu platform dystrybucji cyfrowej. Sprawy nie przesądza też estetyka – wprawdzie niektóre produkcje bardzo mocno wiązane są z miejscem swojego powstania ze względu na konstrukcję świata lub fabuły (tu znów na myśl przychodzi Wiedźmin 3), inne jednak wykorzystują charakterystyczne realia, ale nie uchodzą za produkty tej właśnie kultury narodowej. Gra This War of Mine jest przecież powszechnie wiązana z sukcesami polskiej branży gier, chociaż inspiracje czepie z tragicznej historii Bałkanów.
Dlatego chcąc ustalić, czym są w istocie „polskie gry wideo” przebadamy kompleksowo polską kulturę grania. Sprawdzimy, jakie elementy gier wyprodukowanych przez studia znajdujące się w Polsce nawiązują do narodowej kultury, zarówno na poziomie narracji i estetyki, jak w mechanice rozgrywki. Zbadamy, jakie gry nazywane są polskimi przez graczy polskojęzycznych i które posiadają tę etykietę w globalnym obiegu anglojęzycznym. Przyjrzymy się realiom produkcji gier w Polsce, zbadamy pracujące nad nimi zespoły oraz sposoby marketingu i dystrybucji. Wreszcie, opiszemy polską kulturę grania na szerszym tle kulturowym, badając jej historię i konteksty by określić, jakie warunki kulturowe odpowiadają za sukces polskiej branży gier i dzięki jakim czynnikom gry mogły stać się naszą narodową specjalnością. W ten sposób przyczynimy się nie tylko do lepszego zrozumienia, czym są gry polskie, ale zbudujemy spójne narzędzia teoretyczne i metodyczne do badania narodowych kultur grania w ogóle. Dzięki temu mamy nadzieję nie tylko lepiej zrozumieć zasady i właściwości fenomenu gier wideo, jak i pogłębić refleksję o współczesnym wcieleniu kultur narodowych.

Przekład na język angielski oraz publikacja monografii Magdaleny Siwiec "Sytuacja Norwida - sytuacja Baudelaire'a. Paralele nowoczesności"

  • Kierowniczka projektu: Prof. dr hab. Magdalena Siwiec
  • Czas trwania: 1.08.2025 - 31.01.2028
  • Agencja finansująca: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
  • Rodzaj konkursu: NPRH 14 - Uniwersalia 2.1
  • Miejsce: Katedra Komparatystyki Literackiej

Książka Magdaleny Siwiec "Sytuacja Norwida - sytuacja Baudelaire'a. Paralele nowoczesności" jest pierwszą tak obszerną propozycją komparatystycznej lektury twórczości Norwida i Baudelaire'a - poetów progu nowoczesności naznaczonych stygmatem romantyzmu. Punktem wyjścia zaproponowanego zestawienia obu, urodzonych w tym samym 1821 roku, twórców jest wskazanie ich szczególnej sytuacji - konieczności samookreślenia wobec romantycznych wieszczów i jednocześnie pełne ambiwalencji doświadczenie nowoczesności. Ważność dla głębszej interpretacji twórczości Norwida kontekstu europejskiego, szczególnie kontekstu kultury francuskiej, w której przecież żył i tworzył, nie ulega wątpliwości. Zarówno stricte literackie, jak i eseistyczne pisma Baudelaire’a jako rówieśnika autora Promethidiona i zarazem jednego z najważniejszych poetów XIX wieku, wydają się szczególnie interesującym punktem odniesienia dla twórczości Norwida. Nie chodzi tu jednak o znalezienie dowodów na znajomość przez Norwida tekstów Baudelaire’a, ale raczej o badania o charakterze typologicznym, wskazujące na pewną – niezależną od bezpośrednich wpływów – wspólnotę wynikającą z zakorzenienia w jednym paradygmacie. Patronem tych badań będzie Hans Robert Jauss z jego koncepcją „siodła czasowego”, zwłaszcza zaś jako autor wstępu do niemieckiego wydania Vade-mecum, w których pisał o Norwidzie i Baudelairze jako „klasykach naszej moderny”, pisarzach przełomu (jednego z przełomów) nowoczesności. Przedmiotem rozważań jest tu stosunek obu pisarzy do dziedzictwa romantyzmu i tradycji wielkich poprzedników – od Shakespeare’a po Mickiewicza i Hugo, a także do dziewiętnastowiecznej nowoczesności: wszystkiego, co wiąże się z rozwojem cywilizacyjnym, z postępem i jego oceną, z modą i jej estetycznym potencjałem, publicznością, wielkomiejskim tłumem, flânerie, wyobcowaniem, a także polem literackim kształtującym się w warunkach industrializacji sztuki. Osobna część książki poświęcona jest melancholii, która stanowi jedną z reakcji na kryzys epoki wielkiego przemysłu. Kolejna jej część dotyczy rozwiązań estetycznych, a zwłaszcza nowej koncepcji piękna niedoskonałego, ułomnego, a także strategii realistycznych i parabolicznych. Omówione zostały także kwestie etyczne, które z pozoru najmocniej różnią Norwida i Baudelaire’a - kluczem stało się tu zagadnienie moralnej odpowiedzialności. Jako istotne tertium comparationis wskazana została także ironia. Te interpretacje, a także analizy wypracowanych przez obu twórców nowych rozwiązań estetycznych, koncepcji ułomnego piękna, ironii, jak również - postaw obu poetów wobec aksjologii i zagadnień etycznych - pozwalają dostrzec różnice, ale i wspólnotę twórczości "klasyków naszej moderny", prekursorów nowoczesności, wyznaczających przyszłe kierunki w literaturze.

Przełożenie na język angielski oraz wydanie drukiem i w wersji elektronicznej monografii Eugenii Prokop-Janiec pt. "Pogranicze polsko-żydowskie. Topografie i teksty"

  • Kierowniczka projektu: Prof. dr hab. Eugenia Prokop-Janiec
  • Czas trwania: 13.09.2023 - 12.05.2026
  • Agencja finansująca: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
  • Rodzaj konkursu: NPRH 12 - Uniwersalia 2.1
  • Miejsce: Katedra Antropologii Literatury i Badań Kulturowych

Monografia wpisuje się w ważny we współczesnych Jewish studies nurt badań nad relacjami kultury żydowskiej i kultur nieżydowskich, dopełniając go o analizy kontaktów polsko-żydowskich w XIX i XX wieku oraz proponując nowoczesną, innowacyjną perspektywę metodologiczną. Jest autorską próbą przedstawienia polsko-żydowskich kontaktów kulturowych w XIX i XX wieku w ujęciu interdyscyplinarnym - przy zastosowaniu metod studiów żydowskich, studiów kulturowych i literaturoznawstwa. Operuje ujęciem topograficznym, skupiającym się na wybranych miejscach, przestrzeniach instytucjonalnych i tekstach pogranicza. Innowacyjność metodologiczna idzie w niej w parze z innowacyjnością w zakresie materiału źródłowego. Analizom poddane zostały bowiem również niewykorzystywane dotąd szerzej obszary piśmiennictwa, takie jak wysokonakładowa prasa polsko-żydowska, polsko-żydowska powieść w odcinkach, literatura pedagogiczna czy twórczość dla dzieci.

Rozpamiętywanie industrialnych przeszłości. Ekologia i praca w najnowszych polskich sztukach performatywnych

  • Kierownik projektu: dr Mateusz Chaberski
  • Czas trwania: 1.10.2025 - 30.09.2029
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: OPUS-28
  • Miejsce: Katedra Performatyki

Projekt Rozpamiętywanie industrialnych przeszłości. Ekologia i praca w najnowszych polskich sztukach performatywnych sytuuje się na przecięciu teorii sztuki, performatyki i humanistyki środowiskowej. Jego celem jest wypracowanie nowego dynamicznego i procesualnego podejścia do ekologii na podstawie analiz przykładów zaangażowanych ekologicznie polskich sztuk performatywnych ostatnich dziesięciu lat, zwłaszcza hybrydycznych projektów łączących tradycyjne strategie artystyczne, dyskursy i praktyki naukowe oraz te formy (eko)aktywizmu, które korzystają z technik artystycznych. Przedmiotem analizy będą zwłaszcza projekty artystyczne, które odwołują się do historii osób, które po Drugiej wojnie światowej migrowali, dobrowolnie lub przymusowo, ze wsi do pracy w trzech wielkich socjalistycznych projektach industrializacyjnych: w przemyśle górniczym i stalowym w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym, przy zasiedlaniu „Ziem Odzyskanych” na Pomorzu Zachodnim oraz przy budowie Nowej Huty, dziś najbardziej na wschód położonej dzielnicy Krakowa. Celem interesujących mnie projektów artystycznych nie jest jednak ustalanie faktów historycznych i relacji przyczynowo-skutkowych, Chodzi w nich raczej o to, co niniejszy projekt określa mianem „rozpamiętywania (re-membering)”, czyli sytuowanych i ucieleśnionych praktyk, które nieustannie re-konfigurują przeszłość z perspektywy teraźniejszości, by wytwarzać nowe, bardziej społecznie i ekologicznie zrównoważone wizje przyszłości. Sztuki performatywne ostatnich lat rozpamiętują zwłaszcza relacje, zarówno pozytywne jak i negatywne, między społecznościami robotniczymi i chłopskimi – zwłaszcza kobietami i dziećmi – a środowiskiem, by wspierać oddolne zaangażowanie publiczności w ochronę lokalnych ekosystemów i wyobrażać sobie nowe scenariusze rewitalizacji terenów poprzemysłowych. Tym samym kierują uwagę na to, co niniejszy projekt określa terminem “ekologie wykluczonych”. Chodzi o praktyki środowiskowe społeczności marginalizowanych w hegemonicznych, zarówno socjalistycznych jak i kapitalistycznych systemach władzy. Rozpamiętywanie industrialnych przeszłości wychodzi bowiem z założenia, że polskie projekty tego typu nie tylko mogą krytycznie przyglądać się przyczynom kryzysu klimatyczno-ekologicznego, lecz także – ze względu na ogromny potencjał generowania intensywnych doświadczeń odbiorczych –skłaniać publiczności do podejmowania działań ekoaktywistycznych na poziomie lokalnym. A jak zaświadcza współczesna humanistyka środowiskowa, tylko tego typu działania mają sens jako sztuki przetrwania na zniszczonej planecie. Wykorzystując metody studium przypadku stosowane w performatyce, niniejszy projekt bada trzy typy polskich zaangażowanych ekologicznie sztuk performatywnych, które pokazują różne taktyki rozpamiętywania przemysłowych przeszłości i ekologii wykluczonych. Po pierwsze analizie poddane zostaną najnowsze projekty artystyczne wykorzystujące techniki land artu i body artu, które przywołują opowieści o społecznościach robotniczych i chłopskich, które po Drugiej wojnie światowej migrowały do Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Po drugie, przeanalizowane zostaną projekty partycypacyjne, wykorzystujące historie dobrowolnych lub przymusowych osadników na terenie dzisiejszego Pomorza Zachodniego. Po trzecie, projekt przyjrzy się bliżej przykładom sztuk performatywnych, które posługując się środkami fantastyki naukowej, w twórczy sposób przetwarzają historie osób budujących i mieszkających w Nowej Hucie po Drugiej wojnie światowej.
Efektem projektu będzie seria publikacji, poddających analizie rozmaite aspekty rozpamiętywania industrialnych przeszłości oraz lokalne typy ekologii wykluczonych, sytuując je w konkretnych społeczno-politycznych i kulturowych kontekstach. Jednocześnie projekt wychodzi poza lokalną bądź regionalną perspektywę, pokazując, jak specyficzne przykłady polskich zaangażowanych ekologicznie sztuk performatywnych mogą posłużyć do wypracowania bardziej precyzyjnych sposobów myślenia o ekologii, niż te, które proponują dotychczasowe dyskursy humanistyki środowiskowej.

Strategie choreografowania odmienności w europejskim tańcu współczesnym

Taniec współczesny, którego historia sięga feministycznej rewolucji spod znaku modern dance, jest przestrzenią wymykającą się hegemonicznym (patriarchalnym, ableistycznym itd. ) podziałom postrzegalnego (zob. J. Rancière, Dzielenie postrzegalnego. Estetyka i polityka, przeł. M. Kropiwnicki, J. Sowa, Kraków 2007). Celem działania naukowego „Strategie choreografowania odmienności w europejskim tańcu współczesnym”, jest zdobycie i uporządkowanie wiedzy po pierwsze na temat tego, jak na różnych europejskich scenach tańca współczesnego kształtują się polityki reprezentacji i widzialności, po drugie zaś – tego, jakie praktyki choreograficzne służą wzmacnianiu różnicy i odmienności. Wiedzę tę spożytkuję do opracowania projektu badawczego poświęconego analizie kalekujących tańców i ich związków z tańcami squeerowanymi, które będzie efektem działania.

Stulecie przekładu. Tłumacze i ich twórczość w literaturze polskiej po 1918 roku

  • Kierowniczka projektu: dr hab. Magdalena Wanda Heydel
  • Czas trwania: 15.11.2021 - 14.11.2026
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: OPUS-20
  • Miejsce: Centrum Studiów Humanistycznych

Celem projektu jest napisanie historii przekładu literackiego w Polsce po 1918 roku, czyli po odzyskaniu niepodległości. Ostatni wiek naprawdę nazwać można stuleciem przekładu: skala i zakres literatury tłumaczonej są w tym czasie ogromne, a kulturowa rola przekładu w rozwoju polskiej nowoczesności, w literaturze, ale i w szerszym kontekście kultury – potężna. Z pewnością zasługuje ona na opisanie i analizę, tymczasem, co dziwne, nikt dotąd nie podjął się tego zadania. Celem naszych badań jest wypełnienie tej luki w panoramie polskiej kultury nowoczesnej. Tłumacze to nierozpoznani autorzy literatury polskiej, a znaczenie ich pracy przekracza zadanie przybliżania czytelnikom obcego pisarstwa; tłumacze odgrywają istotną rolę w kształtowaniu dynamiki produkcji literackiej w Polce, wpływają na style i sposoby pisania, wprowadzają literackie mody, a czasami wręcz całkowicie przekształcają scenę literacką. Przyczyniają się również do włączenia literatury polskiej w literaturę światową. Punktem wyjścia dla naszych badań będą biografie tłumaczy literatury pracujących w Polsce przez ostatnich sto lat. Ich rekonstrukcja, nierzadko bardzo trudna z powodu braku dokumentów, oparta będzie na poszukiwaniach archiwalnych i bibliotecznych. Badania w archiwach z pewnością pozwolą odkryć wiele fascynujących, nieznanych materiałów. Badając dzieło tłumaczy, a więc przekłady dzieł obcych, ale też ich własne utwory (zwłaszcza w przypadku tłumaczy-pisarzy), eseje, komentarze, krytykę literacką, papiery prywatne, listy oraz inne materiały archiwalne, chcemy zrekonstruować nieopisaną warstwę kultury literackiej XX i początku XXI wieku, szczególną uwagę kierując na jej różnorodne związki z oryginalną twórczością w języku polskim. Zamierzamy także przeanalizować sieć połączeń i kontaktów w kulturowych i literackich środowiskach, w których pracowali tłumacze, konstelacje instytucji z którymi współpracowali, jak również ich poza-przekładową działalność zawodową. Książka, która powstanie w rezultacie badań, wypełni lukę w opisie historii kultury polskiej ostatniego wieku, zintegruje literaturę tłumaczoną z głównym nurtem pisarstwa polskiego i wprowadzi na scenę literacką nowych aktorów. W ten sposób nasze badania przyniosą zmianę w postrzeganiu historii polskiej literatury i kultury ostatniego stulecia. Książka będzie ustrukturyzowana chronologicznie, a jej punktami węzłowymi staną się sylwetki tłumaczy. Interpretacja ich twórczości, wraz z różnymi aspektami profesjonalnej działalności tłumaczy, ich społecznym i instytucjonalnym usytuowaniem, ideologicznymi i politycznymi przynależnościami, pozwoli stworzyć dynamiczną, wielowymiarowa mapę przekładu literackiego i literatury tłumaczonej w Polsce po roku 1918. Historia przekładu to w ostatnich latach prężnie rozwijająca się gałąź międzynarodowego przekładoznawstwa. Niektóre z podjętych w jej ramach projektów przyniosły spektakularne rezultaty, jak na przykład pięciotomowa edycja The Oxford History of Literary Translation in English opracowana zbiorowo pod redakcją Petera France’a i Stuarta Gillespie (2005-2013). Książki poświęcone historii przekładu ukazały się m.in. w Niemczech, Francji czy Hiszpanii. Stanowią one bogate źródła wiedzy i tworzą platformę dla dyskusji o wzajemnych powiązaniach między literaturami, jak również o procesach rozwojowych wewnątrz każdej z nich. Najwyższy czas, by literatura Polska została opisana w tym kontekście i mogła zostać włączona w międzynarodową dyskusję na temat roli, jaką przekład literatury pełni w tworzeniu naszej cywilizacji.

Surrealistyczne praktyki ludyczne w perspektywie groznawczej

  • Kierowniczka projektu: mgr Aleksandra Prokopek
  • Czas trwania: 3.02.2025 - 2.02.2027
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: PRELUDIUM-23
  • Miejsce: Wydział Polonistyki

W numerze „la révolution surréaliste” z marca 1928 roku opublikowano wyniki gry w „pytania i odpowiedzi”, w której osoba odpowiadająca nie zna pytania. Wśród przedrukowanych efektów przeczytać można zdania nonsensowne i absurdalne („czym jest braterstwo?”, „możliwe, że cebulą”), ale też refleksyjne („czym jest równość?”, „hierarchią jak każda inna”). Jest to jeden z licznych przykładów zainteresowania surrealistów grami i zabawami, manifestującego się zarówno w opartych o reguły grach jak i w zabawach słownych czy zainteresowaniem czarnym humorem. Chociaż wymienione praktyki bywały obiektem zainteresowania badaczy, nie poddawano ich systematycznej analizie z perspektywy groznawczej. Celem projektu jest wypełnienie tej luki, poprzez zaproponowanie metody badawczej, opartej na groznawstwie i umożliwiającej analizę prac artystycznych. Dzięki temu możliwe będzie stworzenie systematycznego katalogu surrealistycznych praktyk ludycznych i sprawdzenie, dlaczego surrealiści grali i w jaki sposób praktyki te łączyły się z opisywanymi przez andré bretona surrealistycznymi postulatami uwolnienia wyobraźni ze stanu niewoli czy wydobywanie myśli spod jarzma logiki. Surrealistyczne gry spełniają wyznaczniki zabawy opisane przez francuskiego kulturoznawcę rogera cailloisa (związanego zresztą przez jakiś czas z grupą surrealistów): są nie tylko dobrowolne, ustrukturyzowane zasadami, pozbawione ekonomicznego celu i o niepewnym wyniku, ale także wydzielone od „poważnego" życia i związane z fikcyjnością i pracą wyobraźni. Istotnymi przykładami stają się także prace surrealistów, wykorzystujące elementy wcześniej istniejących gier - ich zasad, materialności czy symbolicznego znaczenia, jak w przypadku wine glass chess set, andré bretona i nicolasa calasa, zastępującego figury szachowe kieliszkami czerwonego i białego wina. Wielkości. Zgodnie z dołączoną do pracy instrukcją, zdobyty „pionek” miał zostać wypity przez przeciwnika jako „symboliczna krew ofiary”. Takie dosłowne przedstawienie metafory „upijania się zwycięstwem”, lustrzana szachownica rozumiana jako figura narcyzmu, a także dołączone do szachownicy zdanie „to gra powinna zostać zmieniona, nie pionki” odczytywane być może jako krytyka toczącej się wówczas drugiej wojny światowej. Ponadto, projekt przyjrzy się obecności surrealizmu we współczesnej kulturze gier, skupiając się na ogólnie dostępnych w internecie wersjach surrealistycznych gier - jak strona stworzona do zabawy w „wybornego trupa,” ale także na współczesnych cyfrowych grach surrealistycznych. Terminem tym określane są produkcje nawiązujące do twórczości surrealistów z pierwszej połowy dwudziestego wieku, poprzez wykorzystywanie elementów zaczerpniętych, na przykład z obrazów salvadora dalego czy rené magritte’a, ale też tytuły skupione na nieskrępowanym eksplorowaniu przestrzeni słów. W ramach projektu zaproponowana zostanie szeroka, oparta na ponad stuletniej historii definicja „surrealistycznych gier,” a także stworzony zostanie katalog surrealistycznych praktyk ludycznych. Dzięki temu możliwe będzie opisane w jaki sposób zamiłowanie do gier i zabaw oraz stosowanie ich w praktyce artystycznej faktycznie wpływało na twórczość surrealistów i czym w istocie poskutkowało. Pomoże również odpowiedzieć na pytanie, dlaczego pojęcia „surrealistyczny” i „surrealny” występują tak powszechnie we współczesnej kulturze gier i czy praktyki surrealistów wpłynęły w istotny sposób na kształtowanie się praktyk tworzenia i używania gier cyfrowych.

Thinking Through the Museum: A partnership approach to curating difficult knowledge in public

Thinking through the museum: a partnership approach to curating difficult knowledge in public brings together international scholars, students, museum professionals, and community representatives from 20 museums, universities, and NGOs in Canada, the Netherlands, Poland, South Africa, and the USA. The team works in and beyond museum settings to co-produce exhibitions and design tools, and to explore alternative forms of heritage mobilization where communities can set their own agendas.

Tłumaczenie na język angielski i publikacja książki: Andrzej Hejmej, Skryptoralność. Literatura w dobie społeczeństwa medialnego, seria „Projekty Komparatystyki”, Universitas, Kraków 2022

  • Kierownik projektu: Prof. dr hab. Andrzej Hejmej
  • Czas trwania: 31.07.2025 - 30.07.2028
  • Agencja finansująca: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
  • Rodzaj konkursu: NPRH 14 - Uniwersalia 2.1
  • Miejsce: Katedra Teorii Literatury

Książka „Skryptoralność. Literatura w dobie społeczeństwa medialnego” (Universitas, Kraków 2022; rezultat indywidualnego projektu badawczego realizowanego w ramach programu NPRH Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w latach 2016–2022) jest próbą diagnozowania nowej sytuacji literatury w społeczeństwie medialnym, kształtowanej za sprawą procesów słyszenia i praktyk słuchania, a jednocześnie sytuacji komparatystyki (i szerzej: literaturoznawstwa) jako dyscypliny uprawianej w charakterystycznych dla współczesnej kultury warunkach intermedialności. W centrum uwagi pozostają trzy zasadnicze kwestie: po pierwsze, fenomen słyszenia/słuchania w świecie XX i XXI wieku (ekspansywność dźwięku, kakofonia medialna, hiperestezja słuchowa, doświadczenie akuzmatyczne związane z różnymi formami słuchania pośredniego „w erze głośników”); po drugie, reperkusje doświadczenia audialnego w przypadku literatury nowoczesnej (procesy słyszenia i praktyki słuchania wpływające na twórczość literacką i sposób funkcjonowania literatury w społeczeństwie medialnym); po trzecie – w konsekwencji – możliwość wykorzystania w dzisiejszej refleksji literaturoznawczej wiedzy z zakresu nowych badań nad dźwiękiem oraz medioznawstwa i tym samym przekraczania ograniczeń tradycyjnego literaturoznawstwa monomedialnego. Proponowane interpretacje twórczości przedstawicieli pierwszych awangard (takich twórców, jak m.in. Filippo Tommaso Marinetti, Luigi Russolo, Erik Satie, artyści Cabaret Voltaire w Zurychu), artystycznych pomysłów Marcela Duchampa, zapisów poetyckich Witolda Hulewicza w kontekście jego doświadczeń radiowych, koncepcji poezji jako przekładu u Stanisława Barańczaka (zwłaszcza jego nietypowych tłumaczeń do muzyki wydanych w tomie „Stanisław Barańczak słucha arcydzieł”, 2016) czy poezji i autorskich realizacji głosowych Tadeusza Różewicza („Wiersze przeczytane”, 2014) ujawniają rozmaite konsekwencje bycia w dźwięku. Szeroko rozpatrywane przez autora nowoczesne doświadczenie audialne (w kontekście propozycji i ustaleń m.in. Pierre’a Schaeffera, Jürgena E. Müllera, Jeana-Luca Nancy’ego, Petera Szendy’ego) prowadzi do sformułowania głównej tezy: literaturę jako taką – w realiach społeczeństwa medialnego, w kulturze akuzmatycznej – należy traktować w kategoriach nie tylko pisma (zgodnie z utrwaloną tradycją literaturoznawczą), lecz skryptoralności – jako fenomen pisma i zarazem fenomen głosu (dźwięku). Opracowanie stanowi jednocześnie rozbudowany komentarz dotyczący kierunków rozwoju literaturoznawstwa w XXI w. w związku z rosnącym znaczeniem studiów intermedialnych oraz możliwości uprawiania badań interdyscyplinarnych we współczesnej humanistyce.

Transdyscyplinarne podejście w badaniach i konceptualizacjach nieludzkich kultur w polu humanistyki i nauk społecznych

  • Kierowniczka projektu: dr Agata Zuzanna Kowalewska
  • Czas trwania: 1.10.2024 - 30.09.2027
  • Agencja finansująca: Narodowe Centrum Nauki
  • Rodzaj konkursu: SONATINA 8
  • Miejsce: Katedra Performatyki

Projekt proponuje transdyscyplinarne podejście do badania nieludzkich kultur, przy współpracy z przedstawicielami etologii, biologii, nauk społecznych, artystów i aktywistów, oraz czerpiąc z metod i perspektyw badań nas nauką i technologią (STS), dekolonialnych, indygenicznych, w celu pogłębienia zrozumienia nieludzkich kultur (kultur zwierząt innych niż ludzie) w dziedzinach humanistyki i nauk społecznych oraz dostarczenie zestawu zredefiniowanych lub nowych narzędzi pojęciowych do ich badania. aby dalej problematyzować pojęciowy splot natury i kultury. Projekt ten ma na celu przekraczanie przerwy pojęciowej między współczesnymi badaniami międzygatunkowymi w humanistyce i naukach społecznych, gdzie badane są zachowania nieludzkich zwierząt, ale bardzo rzadko są one określane jako kultury, a dziedziną etologii, gdzie pojęcie nieludzkiej kultury jest powszechnie stosowany. Umiejscowiony w nowatorskiej i szybko rozwijającej się dziedzinie badań międzygatunkowych, projekt łączy podejście teoretyczne z elementem etnografii międzygatunkowej, obserwacji nieludzkich kultur kilku gatunków dobrze znanych ze swoich złożonych tradycji społecznie przekazywanych zachowań. Obejmuje to dwa gatunki makaków: wolno żyjące makaki balijskie (Macaca fascicularis) w Indonezji i makaki berberyjskie (Macaca sylvanus) żyjące w ZOO we Wrocławiu, oraz trzy gatunki ptaków: gawrony (Corvus frugilegus), wrony siwe (Corvus corone cornix) i sroki (Pica pica) w Krakowie i Warszawie. Dodatkowe obserwacje gatunków wron będą prowadzone w Sydney, podczas sześciomiesięcznego stypendium w Sydney Environment Institute (SEI), pod opieką naukową Thoma van Doorena. W projekcie podjęte zostają następujące pytania: Q1: Jak konceptualizować kultury nieludzkie w humanistyce i naukach społecznych w taki sposób, aby uwzględniały one nieludzką sprawczość i pewną ciągłość z kulturami ludzkimi, unikając przy tym zamknięcia się na ich różnorodność i odmienność poprzez bezkrytyczną antropomorfizację? Q2: Biorąc pod uwagę współczesne podejścia naturokulturowe, gdzie podejmowane są próby znoszenia podziału na naturę i kulturę, czy możemy mówić o nieludzkich naturokulturach? Q3: Jaka jest rola etologii i nauk o życiu w rekonceptualizacji pojęcia kultury w humanistyce i naukach społecznych? Jakie dalsze przekształcenia są potrzebne w ramach nauk społecznych i humanistyki, żeby zdać sprawę z tego,e kultura jest więcej-niż-ludzkim pojęciem? Q4: Jak uniknąć wzmacniania hierarchicznego podziału istot oraz prowadzić debatę na temat nieludzkich kultur bez obciążonych aksjologicznie porównań do kultur ludzkich? Q5: Oprócz kultury, jakie inne terminy wymagają ponownego przemyślenia lub wprowadzenia w tym kontekście? Q6: Jakie są wielogatunkowe i środowiskowe splątania obadanych zachowań? Aby odpowiedzieć na te pytania, rozważone zostają następujące hipotezy: H1: Kultury nieludzkich zwierząt są tylko częściowo dostępne dla naszego zrozumienia, dlatego pomocne jest łączenie perspektyw, uczenie się od i z, między innymi, etologów, antropologów, uczonych indygenicznych, filozofów, artystów, aktywistów oraz samych nieludzkich zwierząt w ich złożonych splątaniach. H2: Poprzez uwzględnienie zarówno badań nad arbitralnymi i „dziwnymi” kulturowo przekazywanymi zachowaniami, jak również zachowaniami rozumianymi jako adaptacyjne, projekt będzie lepiej w stanie scharakteryzować nieludzkie kultury na ich własnych warunkach. To znaczy, dane zachowanie będzie można lepiej postrzegać jako osadzone w danym nieludzkim świecie, zmniejszając wpływ uprzedzeń poznawczych. H3: Szereg terminów będzie wymagał uwagi i pewnych interwencji w ich definicje. Będą to między innymi: kultura, tradycja, zwyczaj, zabawa, estetyka i dziwność. Możliwe, że trzeba będzie zaproponować nowe terminy. H4: Podobnie jak kultury ludzkie, kultury nieludzkie to raczej naturokulturowe splątania, gdzie genetyka, epigenetyka, zwyczaje, społeczne uczenie się oraz całe wielogatunkowe i środowiskowe asamblaże odgrywają swoje role. Realizacja projektu przyczyni się do pogłębienia rozumienia kultur nieludzkich zwierząt, co jest istotne zarówno z perspektywy ochrony przyrody, prawa dotyczącego nieludzkich zwierząt, jak i społecznej świadomości na temat skomplikowanych uwikłań pomiędzy kulturą i przyrodą, zarówno u ludzi, jak i nieludzkich zwierząt.

Tzw. Modlitewnik Władysława Warneńczyka - przekład z łaciny na język polski, opracowanie i wstęp krytyczny

  • Kierowniczka projektu: Dr Lidia Grzybowska
  • Czas trwania: 25.08.2025 - 24.08.2027
  • Agencja finansująca: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
  • Rodzaj konkursu: NPRH 14 - Uniwersalia 2.2
  • Miejsce: Katedra Historii Literatury Staropolskiej

Powstały ponad 550 lat temu tzw. Modlitewnik władysława warneńczyka jest niezwykłym a jednocześnie zagadkowym dziełem, stanowiącym zbiór modlitw służących wykonywaniu magicznych rytuałów o charakterze krystalomantycznym, czyli dotyczących wróżenia z kryształu. Dzieło to zachowało się w jednym rękopisie, będącym obecnie własnością bodleian library w oxfordzie. Jest to bodaj jedyny w literaturze europejskiej zabytek, który przetrwał do czasów obecnych, będący połączeniem księgi magicznej z księgą modlitewną. Księga jest obszernym zbiorem modlitw przeznaczonych do prywatnych, indywidualnych praktyk religijnych, ze wskazanym tutaj konkretnym użytkownikiem zbioru w osobie króla o imieniu władysław. Na uwagę zasługują także zdobiące dzieło miniatury, powiązane z tekstem modlitw. Wcześniejsze wydanie (lwów 1928) zawierało transkrypcję tekstu łacińskiego oraz szczegółowy wstęp, dotyczący modlitewnika (tekst, język, źródła, autor, krystalomancja) oraz zamieszczonych w nim ilustracji (ornamentyka, sceny figuralne, środowisko artystyczne). Zabrakło natomiast przekładu polskiego, a reprodukcje miniatur były tylko dwukolorowe. W planowanym wydaniu znajdą się kolorowe skany całego modlitewnika i zestawiona równolegle nowa, poprawiona transkrypcja tekstu łacińskiego (edycja z 1928 zawierała błędy) oraz polski przekład. Wydanie zostanie opatrzone wstępem, uwzględniającym najnowsze badania dotyczące krystalomancji w środkowej europie w średniowieczu i hipotezy dotyczące osoby, dla której modlitewnik został sporządzony, charakterystykę sposobu połączenia w księdze postawy modlitewnej z magią, kompozycję dzieła, wskazanie źródeł wykorzystanych modlitw i nawiązań, omówienie artyzmu modlitewnika oraz ikonograficznych treści miniatur. Wydanie będzie zawierało również odpowiedni, rozbudowany, oryginalny komentarz edytorski.

Uświatawianie lokalnego imaginarium: transkulturowa historia eposu w literaturze polskiej XX wieku

„Ej, nie sami bywali dantowie, panowie profesorowie!” - przypominał, a może upominał julian tuwim w wierszu ex oriente w roku 1954, i dodawał: „nie samych latynów i greków – skosztować by wam uzbeków!”. Autor kwiatów polskich wspierał w ten sposób ważną zasadę polityki kulturalnej prl, w myśl której, po pierwsze, dziedzictwo poezji tworzonej na wschód od żelaznej kurtyny było równie cenne artystycznie, co tradycja grecko-rzymska, tym samym dostarczając oręża w zimnowojennych zmaganiach o polityczne i kulturowe wpływy zsrr; po drugie zaś: poezja epicka była cenna szczególnie, jako twórczość par excellence ludowa, przekazywana ustnie, a dzięki temu prawdziwie egalitarna i wyrażająca żywotne interesy tej klasy. Gra toczyła się także o coś więcej: epos to gatunek, który towarzyszy ludzkości w momentach przełomowych, służąc przechowaniu pamięci o najważniejszych dla różnych wspólnot wydarzeniach i tradycjach, a także reprezentując jej ideały w osobie bohatera epickiego. To reprezentacja świata i projekcja sposobu, w jaki dana wspólnota chce ten świat zamieszkiwać.
Celem projektu jest kompleksowe opisanie funkcjonowania tego gatunku w literaturze polskiej xx wieku, uwzględniające kontekst zmian politycznych i społecznych, do których w tym czasie dochodziło w skalach narodowej, regionalnej i globalnej. Badania będą polegały na krytycznej analizie dyskusji na temat eposu na łamach prasy polskiej w tym okresie, uwzględniającej zwłaszcza recepcję powstałych wówczas utworów o ambicjach epickich (takich jak noce i dnie marii dąbrowskiej czy kamień na kamieniu wiesława myśliwskiego) oraz przekładów i parafraz eposów przednowoczesnych pochodzących z różnych stron świata. Zanalizowane zostaną także autokomentarze autorów i tłumaczy oraz komentarze, którymi opatrywali oni publikowane przez siebie teksty (wstępy, posłowia, tytuły, śródtytuły, przypisy itp.). Co ciekawe, autorami nowoczesnych eposów, przekładów i parafraz tekstów starożytnych bywały te same osoby, szczególnie zaangażowane w popularyzację tego gatunku. Prace kilkorga tego typu autorów zostaną szczególnie uważnie przeanalizowane (antoni lange, józef wittlin, robert stiller, wanda markowska). Analizy i interpretacje ich wyników, korzystające zarówno z tradycyjnych narzędzi literaturoznawczych (analiza stylistyczna i retoryczna, kulturowa teoria gatunku, socjologia literatury i in.), jak i najnowszych koncepcji z zakresu analizy dyskursu, komparatystyki, antropologii literatury i studiów kulturowych, pozwolą zrekonstruować historię eposu w nowoczesnej kulturze polskiej, uzupełniając zarazem lukę w dotychczasowych badaniach nad tym gatunkiem, które rzadko wykraczały dotąd poza okres romantyzmu. Historia gatunku zostanie przy tym wpisana w globalne procesy cywilizacyjne, takie jak dekolonizacja i sekularyzacja. Zarówno bowiem próby tworzenia przez autorów polskojęzycznych „nowoczesnych tekstów świętych” – jak określił współczesne próby epickie włoski badacz franco moretti – jak i przekłady eposów świata (przeważnie archaicznych, nasyconych mitologią spoza kręgu kultury judeochrześcijańskiej) można interpretować jako działanie sprzężone z procesami sekularyzacyjnymi, które w polsce zachodziły w specyficznych warunkach, związanych z odzyskaniem suwerenności państwowej w 1918 roku po długiej przerwie, krwawym przebiegiem ii wojny światowej oraz programowym ateizmem powojennego porządku politycznego. Przekłady i parafrazy tekstów fundatorskich dla kultur odległych od tradycji grecko-rzymskiej i podporządkowanych w okresie kolonizacji jej wpływowi, są z kolei uwikłane w te skomplikowane relacje i często noszą znamiona orientalizmu (w rozumieniu edwarda saida) lub internacjonalizmu w duchu sowieckim (to przypadek m.in. Tuwima). Projekt pozwoli sprawdzić i zniuansować hipotezę, w myśl której podobnie jak przekłady homera fundowały początki wernakularnej polszczyzny a powstanie pana tadeusza legitymizowało prawo do samostanowienia wspólnoty polsko-litewskiej, tak w dobie odzyskanej niepodległości przekłady mezopotamskiego gilgamesza, hinduskiej ramajany i perskiego szahname włączały polskę do grona globalnej wspólnoty kulturowej. Podobną, choć też w znaczący sposób odmienna intencja towarzyszyła powojennym tłumaczom gruzińskiego witezia w tygrysiej skórze i armeńskiego dawida z sasunu, tudzież autorkom, które na potrzeby czytelnika dziecięcego parafrazowały fińską kalevalę czy rosyjskie byliny. Dzięki uwzględnieniu najnowszych, komparatystycznych badań nad eposem jako gatunkiem transnarodowym oraz perspektywy postkolonialnej i postsekularnej projekt przyczyni się także do umiędzynarodowienia polskiego literaturoznawstwa, a także włączy w trwający proces wpisywania historii polskiej literatury w kontekst literatury światowej.